300.000 ha minder landbouwgrond in 2050

14-01-2020 | Laatste update op 18-01 | |
In 2050 zal 10.000 megawatt van windmolens op land moeten komen
In 2050 zal 10.000 megawatt van windmolens op land moeten komen

Het areaal landbouwgrond krimpt tot 2050 met bijna 300.000 hectare. Vooral natuur claimt ruimte. Maar ook klimaatmaatregelen, verstedelijking en omschakeling naar duurzame energie vragen om grond.

Het landbouwareaal krimpt. Sinds 1950 ging er 525.000 hectare (ha) af. En het gaat steeds sneller. In de periode van 1996 tot 2015 is het areaal ruim 5% kleiner geworden, blijkt uit cijfers van het CBS.

Ruim de helft van die 125.000 ha voor de landbouw verloren hectares kreeg woningbouw als nieuwe bestemming. Iets meer dan de helft van de landbouwgrond in 2018 was grasland. Dit was in 1980 – nota bene op een 12% groter totaal areaal – nog 60%.

Strijd om grond zet voort

CBS-Landbouweconoom Cor Pierik herkent de toenemende druk op landbouwgrond: “Steeds meer spelers bevinden zich op de grondmarkt en claimen ruimte, bijvoorbeeld voor natuurgrond, bebouwing en voor zon- en windparken.” Die trend zet zich de laatste jaren steeds sneller voort, vooral voor natuurontwikkeling. “Het ligt voor de hand dat boerenland plaats moet maken, omdat dat de meest beschikbare ruimte bevat”, volgens onderzoeker Frank van Dam van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL).

De vier grootste drijfveren die verder strijden om grond zijn verstedelijking, investeringen in duurzame energie, klimaatmaatregelen, en aanleg en omvorming van natuur.

Verstedelijking: 16.750 ha

De komende decennia neemt het aantal huishoudens flink toe. In 2050 zijn dat gemiddeld 750.000 extra huishoudens. De grote vraag is hoeveel ruimte die extra woningbouw inneemt in het landschap, aangezien de bouwlocatie- en dichtheid bepalende factoren zijn.

Uitgaande van het gemiddelde – zo’n 30 woningen per ha – zal tot 2040 naar schatting nog 13.000 ha woongebied extra aan de rand van steden nodig zijn. Bouwen in hogere dichtheden – 50 woningen per ha – zal circa 8.000 ha grond innemen.

De groei in woningbouw betekent ook een toename van de benodigde ruimte voor infrastructuur. Veranderend consumentengedrag speelt daarbij een belangrijke rol: steeds meer producten worden online besteld, waardoor meer distributiecentra en datacenters gebouwd worden. In de afgelopen tien jaar is dit areaal met 1.000 ha toegenomen, en zal met 100 tot 150 ha per jaar verder toenemen. Dit fenomeen wordt ‘verdozing van het landschap’ genoemd.

Duurzame energie: 58.875 ha

In 2050 moet 95% van de broeikasgasemissie – ten opzichte van 1990 – gereduceerd zijn. Om dit te bereiken zijn maatregelen opgesteld, waarvan wind- en zonne-energie voorbeelden zijn. In 2050 zal 10.000 megawatt van windmolens op land moeten komen, en 57.500 megawatt van zonnepanelen van daken en parken. Een flinke uitdaging, want vorig jaar produceerden windmolens 3.400 megawatt en zonnepanelen (90% op daken) 4.400 megawatt, volgens het CBS.

Extra windmolens en zonneparken vragen extra ruimte, al valt dat bij windmolens nog mee. Naast een financieel voordeel kan er onder windmolens nog geboerd worden, afgezien van de grond die de windmolen zelf inneemt. Dat is in totaal circa 0,4 ha (55 x 75 meter) per molen. Uitgaande van de geschatte energiebehoefte in 2050 moeten er ruim 3.300 windmolens bijkomen. Dat betekent 1.375 ha direct grondverlies.

Zonnepanelen op daken of parken bepalen de grote van de claim. In zonneparken liggen de panelen vaak dicht naast elkaar, waardoor een combinatie met landbouw moeilijk blijkt. De gemiddelde benodigde ruimte in 2050 is 57.500 ha. Dit kan afwijken als er – bijvoorbeeld – meer panelen op daken geplaatst worden.

Maar juist voor de zonneparken is veel animo vanuit ontwikkelaars. In het voorjaar van 2019 waren volgens RVO.nl 84 grondgebonden zonneparken gerealiseerd, goed voor 650 ha.

Klimaatmaatregelen: 15.000 ha

Ook klimaatverandering legt een claim op landbouwgrond. Er is steeds meer behoefte aan verbeterde afvoer, berging en kering van rivierwater. Extreem droge periodes en extreme piekbuien zijn hier de oorzaak van. Door verruiming van de rivieren (Rijksplan Ruimte voor de Rivieren) is de laatste 25 jaar onder het motto ‘een veiliger rivierengebied en een aantrekkelijke leefomgeving’ 12.000 ha ingericht. Naast waterveiligheid is met deze ingrepen ook de natuurwaarde en de waterkwaliteit gestegen.

Maar dat blijkt niet genoeg. De organisaties achter de visie Ruimte voor Levende Rivieren (onder meer Wereld Natuur Fonds (WWF) en Natuurmonumenten) willen in de toekomst meer ruimte langs de rivieren creëren door natuurontwikkeling op een slimme manier te combineren met landbouw. Daartoe hebben zij eind november 2019 het plan ‘Ruimte voor Levende Rivieren’ aangeboden. Er moet nog eens 15.000 ha typische riviernatuur langs de rivieren komen, zoals ooibossen en stroomdalgrasland.

Natuurontwikkeling: 204.000 ha

Natuurontwikkeling legt de grootste claim op grond. In 2013 werden in het Natuurpact door Rijk en provincies de nieuwe ambities om natuur te behouden en te ontwikkelen vastgelegd voor de periode tot en met 2027: 670.000 ha. Ruim 95% van dat doel is bereikt, maar dat betekent dat nog zo’n 44.000 ha gerealiseerd moet worden. Ook blijkt uit het Klimaatakkoord dat er nog eens 10.000 ha veenweidegebied natuur moet worden.

Daarnaast zijn er internationale afspraken over biodiversiteitsdoelen. PBL: “Het ligt voor de hand dat die nieuwe claims worden gelegd in huidig agrarisch gebied. Ofwel in de vorm van natuurinclusieve landbouw, ofwel omzetting van landbouw- naar natuurgrond. Die claim kan oplopen tot 150.000 ha.” De totale claim voor natuur kan afwijken in gevallen waar natuurontwikkeling goed gecombineerd wordt met landbouw.

En de boer dan?

De landbouw – ‘de dominante drager van het Nederlandse landschap’ – staat op een kruispunt en zal nieuwe richtingen in moeten slaan om aan alle klimaat- en duurzaamheidseisen in de toekomst te voldoen, stellen PBL-onderzoekers. Financieel hoeft dat niet altijd nadelig te zijn. Een energieakker – een combinatie van zonnepanelen en windmolens – kan in gunstige gevallen € 10.000 per ha per jaar opleveren. Moeilijker is om een geschikte combinatie te vinden met bebouwing, klimaat en natuur.

Die strijd om grond gaat boeren de komende decennia flink bezighouden. De gouden oplossing is er nog niet. Maar er zijn wel ideeën. Naast kringlooplandbouw en vormen van natuurinclusieve landbouw, heeft Rabobank plannen om een steunfonds voor vrijwillige herverkaveling bij natuurgebieden op te zetten. Deze vrijwillige regeling moet boeren die klem zitten rondom natuurgebieden helpen om elders hun bedrijf verder te ontwikkelen. Daarnaast zijn er voorstellen voor een nieuwe agrarische hoofdstructuur (AHS), waarin gebieden voor landbouwontwikkeling aangewezen moeten worden, net zo als gebieden waar dat niet kan.

Essink
Stefan Essink Redacteur
Meer over

2/3 artikelen over | Registreer om meer artikelen te lezen.