Energiecrisis doet glastuinbouw in zijn voegen kraken

Foto: Misset
Foto: Misset

Een van de grootste plantenopkweekbedrijven, Plantise, zal na deze winter de deuren sluiten. Nog eens 300 glastuinders denken dat al voor kerst te moeten doen. Het steunpakket voor het energie-intensieve MKB zal de glastuinbouw namelijk hoogstens marginaal kunnen helpen.

“We gaan een eeuw terug in de tijd”, verzucht courgetteteler Bert Doelman uit de Lier. Zijn kas gaat vier maanden leeg. Terwijl hij normaal in januari zijn jonge plantjes van de plantenkweker krijgt aangeleverd, zal dat nu volgens planning pas op 10 maart gebeuren, met dus pas begin april de eerste courgettes. Doelman is namelijk afhankelijk van daggas. Dat was tot begin 2021 al een jaar of twee de goedkoopste keuze. Zelfs in de winter kostte het nog geen 10 cent per kuub. Maar sinds vorige winter is het veel te duur om er in januari en februari de kas tot 18 graden te stoken. Bij het begin van de oorlog in Oekraïne ging gas door de grens van € 2, in augustus zelfs door de grens van € 3 per kuub.

“Ik neem nu de tijd om de kas leeg te ruimen, goed schoon te maken, onderhoud te plegen en alles klaar te maken, zoals nieuw loopfolie leggen, voor de nieuwe teelt.” Zoals het vroeger ging, in de tijden van vóór het Groningse gas.

Lees ook: Plantenkweker Plantise ten onder aan energiecrisis

Vast aan afzetcontracten

Niet alle glastuinders kunnen hun teelt uitstellen. Want menigeen zit vast aan contracten met afnemers, ook in de wintermaanden. De afgelopen decennia stonden namelijk in het teken van seizoenverlenging. Langer doorgaan in het najaar en dan zo snel mogelijk weer een nieuwe teelt starten. Met behulp van groeilampen, jarenlang alleen rendabel in bloemenkassen, konden met name de tomatentelers in Nederland zelfs jaarrond gaan telen. Zodat ze niet meer elke winter een maand of twee de concurrenten uit Spanje vrij spel hoefden te te geven op de Duitse en Engelse markt.

Die belichte jaarrond tomatenteelt is deze eeuw van nul naar 900 hectare gegroeid. Het is binnen de energie-intensieve glastuinbouwsector nog eens de meest energie-intensieve tak. Maar juist omdat het gemiddeld ook veel grotere bedrijven zijn dan die van courgetteteler Bert Doelman, was het een bedrijfseconomisch te groot risico om zich níét in te dekken tegen gasprijsstijgingen. Gespreid inkopen, met ook jaren vooruit vastgelegde volumes gas tegen toen geldende termijnprijzen, was voor veel telers het devies. En anticiperen op de afbouw van fossiele brandstoffen ook. De glastuinbouw ligt met het benutten van aardwarmte mijlenver voor op de rest van Nederland.

Ook aardwarmte duur

En toch betekent dit niet dat deze bedrijven nu dus de dans ontspringen. “Ons aardwarmtecontract is nu gewoon te duur”, zegt tomatenteler Bas Eilander. Hij is een van de vijf eigenaren van Agro Care, het grootste tomatenbedrijf van Europa. Eilander runt een locatie van 60 hectare in de Wieringermeer, waar Agro Care in totaal 150 hectare kassen heeft. Allemaal aangesloten op een door de tuinders daar gezamenlijk geboorde aardwarmteput.

De warmte daaruit was tot vorig jaar niet te duur vanwege de SDE-subsidie. Het Rijk subsidieerde de onrendabele top ten opzichte van de warmte opgewekt met het toen goedkope aardgas. Hoe goedkoper het gas hoe hoger de subsidie om toch te investeren in deze toekomstbestendige warmtevoorziening. Maar nu werkt het ook andersom: hoe hoger de gasprijs, hoe lager de subsidie, die inmiddels nul is. Terwijl aardwarmte helemaal niet goedkoper is geworden, maar zelfs duurder. Dit komt omdat het contract waar Agro Care en andere telers aan vast zitten ook deels aan de hoogte van de gasprijs is gekoppeld, legt Eilander uit.

Bij LNV ligt de vraag naar een ruimere borgstelling voor teeltbedrijven die versneld willen investeren in energiebesparing

Het is een van de twee speerpunten van Glastuinbouw Nederland in de gesprekken die ze al sinds het aantreden van dit kabinet voeren met de ministers Rob Jetten van Energie en Henk Staghouwer en sinds kort Piet Adema van Landbouw. “Jetten vragen we om niet meer de gasprijs te gebruiken als referentie voor de hoogte van de SDE-subsidie”, zegt voorzitter Adri Bom-Lemstra. “En bij LNV ligt de vraag naar een ruimere borgstelling voor teeltbedrijven die nu versneld willen investeren in energiebesparing en loskomen van het gas.”

Glastuinbouw Nederland peilde in september de stemming onder de leden. Daaruit bleek dat 8% van de 3.500 glastuinders verwacht het einde van dit jaar niet te halen. Nog eens een kwart denkt personeel naar huis te moeten sturen, omdat ze hun productie inkrimpen of opschorten. En het steunpakket dat het kabinet heeft aangekondigd is voor deze glastuinders een druppel op een gloeiende plaat. “Het plafond van € 160.000 steun per bedrijf is voor veel telers al te laag. Maar door de Europese beperkingen aan staatssteun voor agrarische bedrijven zal dat per glastuinbouwbedrijf, zoals de regels nu zijn, zelfs niet hoger zijn dan € 93.000.” Terwijl de stijging van de energiekosten die glastuinbouwbedrijven met een ongunstige energiemix aan hun energiebedrijf kwijt zijn in de tonnen of zelfs miljoenen kan lopen.

Lees ook: Adema wil hoger plafond voor steun glastuinbouw

Telers verkopen gunstige gascontracten

Voor een niet onaanzienlijke groep glastuinders is het overigens net andersom. Die verdienden het afgelopen jaar juist flink aan de prijsontwikkelingen op de markt voor gas en elektriciteit. Wie in goedkoper tijden gas had vastgelegd en daarmee in een wkk-installatie elektriciteit kan produceren die nu duur verkocht kan worden, die is spekkoper. Er zijn ook voorbeelden van telers die een gunstige gaspositie voor grof geld kunnen verkopen. Met name voor wie toch al zonder opvolger aan het toewerken was naar beëindiging en verkoop van het bedrijf, is het nu verkopen van een gunstig gascontract een goede optie.

In het Westland, de grootste glastuinbouwgemeente van Nederland, ziet men daarom nu al kassen, die definitief leeg komen te staan en nu of in de nabije toekomst op de markt zullen komen. Wethouder Pieter Varekamp is er veel aangelegen speculanten buiten de deur te houden. “We willen glastuinbouwgrond beschikbaar houden voor de telers die door willen. Waar we nu naar kijken is hoe bedrijven die te koop komen passen in de reconstructie van een bepaald kassengebied.”

Lees op GFActueel.nl ook het interview: Wethouder Varekamp: ‘Speculanten bij kassen vandaan houden’

Daarvoor is sinds een jaar of tien Coalitie HOT actief. Geleid door oud-landbouwminister Cees Veerman zetten politiek, bedrijfsleven en banken zich in voor herstructurering en ontwikkeling van de tuinbouw in het Westland. Dat gebeurde onder meer met een grondbank, die wethouder Varekamp nu graag nieuw leven in wil blazen. “Als er ondernemers in een gebied actief zijn, dan blijft het levend en teelttechnisch up-to-date. Maar als er een speculant komt, dan staat het stil. Dat er ook tuinders zijn die nu hun gaspositie verkopen en de kas leeg laten liggen of verkopen, dat houden we als gemeente niet tegen. Dat is een vrije markt, zowel voor energie als voor grond. Maar wij gaan wel over het bestemmingsplan. We houden de regie in handen en gaan niet aan gelegenheidsplanologie doen.”

De grote retail gaat nu al om zich heen kijken waar ze wél jaarrond tomaten kunnen kopen

Kleinere groenteaanvoer

De laatste weken is de prijs van daggas eindelijk weer eens flink aan het dalen. Toch blijven de waarschuwingen van Glastuinbouw Nederland, maar ook van de Europese koepel voor teelt- en handelsbedrijven in de keten van groente en fruit, Freshfel overeind: doordat telers hun productie uitstellen of beëindigen zal er de komende winter en voorjaar minder product op de markt komen. Volgens Freshfel hebben de telers en handelsbedrijven in 2022 te maken met een kostenstijging van in totaal € 17 miljard, voor energie, maar ook voor gewasbescherming, bemesting, logistiek, transport en arbeid. Zoveel meer kosten voor minder productie, dat kan niet anders dan tot schaarste leiden, aldus Freshfel-topman Phillippe Binard.

Tomatenteler Eilander ziet het niet te rooskleurig in. “Het wordt een heel moeilijk jaar. We zullen niet de enige zijn die minder of niet gaan belichten, waardoor half maart alle tomatentelers tegelijkertijd in productie komen.” Dat zal voor tomaten en andere kasgroenten dan vermoedelijk tot een aanvoerpiek en bijbehorende slechte prijsvorming leiden. Ondertussen is Agro Care bang om een aantal belangrijke klanten kwijt te raken. “De grote retail gaat nu al om zich heen kijken waar ze wél jaarrond tomaten kunnen kopen. Er is keus genoeg, in Spanje, Marokko en Turkije.” En Tunesië, waar Agro Care zelf ook een teeltbedrijf heeft.

Marktinformatie over energieprijzen zoals van diesel, gas, en elektra vind je op FoodAgribusiness.nl/markt

van der Scheer


Beheer