Hoogleraar Erisman: ‘Geef boeren ruimte voor eigen stikstofplan’

18-06 | |
Jan Willem Erisman is bekend stikstofwetenschapper. Hij is ook betrokken bij een project op Schiermonnikoog waarover hij nu een boek geschreven heeft .
Jan Willem Erisman is bekend stikstofwetenschapper. Hij is ook betrokken bij een project op Schiermonnikoog waarover hij nu een boek geschreven heeft .

Op Schiermonnikoog hebben boeren zelf vee ingeleverd in verband met stikstof. Jan Willem Erisman schreef er een boek over. Intussen dreigt door de nieuwste stikstofplannen de vraag of de eilandboeren genoeg hebben gedaan. Erisman blijft positief. “Geef boeren tijd en ruimte.”

“Ze mogen wel wat meer aan marketing doen om hun kaasje te verkopen”, zegt Jan Willem Erisman, hoogleraar milieu aan Universiteit Leiden, over de zeven boeren op Schiermonnikoog die na een traject van zeven jaar overstapten naar natuurinclusieve landbouw. Hij heeft het verhaal op papier gezet.

Zeven jaar begeleidde Erisman de melkveehouders op ‘Schier’. Zij moesten hun stikstofuitstoot met 20% reduceren om de natuur op het eiland te beschermen. Ze mochten daartoe zelf een plan maken, maar als dat niet zou lukken moest één van de boeren het eiland verlaten. Gezamenlijk ruilden ze koeien in voor kaas – van 650 gingen ze terug naar 380 – en brachten de stikstofuitstoot daarmee fors terug. Uiteindelijk was ‘Schier’ een succesvol project, maar het waren, zo vertelt Erisman, wel moeizame processen met veel ups en downs.

Tijd voor een gesprek met de ‘stikstofprofessor’ die al 35 jaar onderzoek doet naar dit element.

U zei eerder in een interview dat als de stikstofaanpak niet werkt, dat u ermee zou stoppen…

“Ik zei dat als reactie op het coalitieakkoord, waarin nu een aparte minister voor Natuur en Stikstof is benoemd, er is geld (€ 25 miljard) en doelstellingen zijn geformuleerd en toen dacht ik; als het met die drie combinaties niet lukt dan kun je net zo goed stoppen, dan weet ik het ook niet meer.‘’

Nederland belandde in mei 2019 in een stikstofcrisis door een uitspraak van de Raad van State. Die oordeelde dat te weinig was gedaan om de stikstofneerslag terug te dringen. Na drie jaar praten en vergaderen ligt er nu een ingrijpend plan van de minister van Natuur en Stikstof, Christianne van der Wal.

U stopte niet, integendeel….

“Als je dit probleem kunt oplossen, kun je ieder duurzaamheidsprobleem aan omdat het zo complex is. Daarom heb ik het verhaal van Schiermonnikoog opgeschreven. Het is een succesverhaal. En laten we er lessen uittrekken. Het is mijn drijfveer om door te gaan. Ik blijf vanuit de inhoud adviezen geven en mijn kennis delen met alle partijen.”

Lees verder onder foto

Schiermonnikoog

Wat kunnen boeren elders leren van hun collega’s op Schiermonnikoog?

“Dat een omschakeling mogelijk is, dat je als boer kunt werken aan een duurzame toekomst. Ik denk ook dat dat de bedoeling is mits de randvoorwaarden aanwezig zijn. En ik geloof in samenwerking – zeker voor bepaalde verdienmodellen, dat je meer kansen kan creëren voor een gezamenlijke toekomst. Eén van de uitgangspunten op ‘Schier’ was; we moeten dat samen doen en dat was logisch omdat er maar één tankwagen komt die daar de melk ophaalt. Maar aan de andere kant ga je ook niet als individuele boer kaas maken – want je moet ook een basis hoeveelheid hebben om de markt te bedienen, garanties af te kunnen geven voor levering etc.”

Hoe moeten boeren die willen omschakelen dat betalen?

“Er is nu geld voor de oplossing van de stikstofproblematiek, voor perspectief voor de landbouw. Als je een goed plan hebt passend binnen de doelen – de aanpak van stikstof (natuur) , klimaat en water in het gebied – dan heb je een grote kans op dat geld. Ik begrijp helemaal dat na de klap van afgelopen vrijdag 10 juni, waarbij de minister de gebiedsdoelen presenteerde hier nog geen ruimte voor is. Op Schiermonnikoog heeft dit ook meerdere jaren gekost te accepteren dat het echt anders moet en kan.”

Selecteer gebieden zodanig dat je een gemeenschappelijk vergelijkbare opgave hebt.

Of het dan ook gaat om minder vee vindt hij een lastige. “Natuurlijk is dat waar het naartoe gaat, maar ik heb steeds gezegd – en dat geldt ook voor Schiermonnikoog, dat ik het jammer vind dat er als eindoplossing is gekozen voor een plafond op het aantal koeien. Je kan beter kiezen voor een plafond op de stikstofemissie – want die is gekoppeld aan de kwaliteit van natuur en het aantal koeien niet.”

Is er een oplossing vanuit de landbouw?

“Je moet er creatiever mee omgaan. We kijken nu naar verdienmodellen van individuele boeren en kijken veel naar uitkoop. Je reduceert de stikstofemissie, maar hebt nog geen perspectief voor de blijvers. In het proces waar je doelen stelt per gebied kunnen boeren zelf nagaan of ze dat redden; krijg ik er een lening voor, kan ik investeren en op een moment dat een boer dan zegt: dat lukt niet en ik heb er ook geen opvolging voor, koop hem dan uit – want dat biedt ruimte en perspectief voor blijvers. Zo behoud je de kwalitatief goede landbouwgrond voor de boeren, waarmee je een extensiveringslag kunt maken.”

Een individuele boer zit vast aan contracten, aan de coöperatie en toeleveranciers, banken en adviseurs. Hoe ging dat op Schier?

“Al die ketenpartijen hebben een businessmodel: als de boer meer produceert verdienen zij meer. De boer heeft zijn ondernemerschap in hun handen gegeven en dat betekent dat die partijen een rol hebben om een bijpassende markt te vinden wanneer die boer extensiveert. Op Schiermonnikoog wilde een boer zonnepanelen en klopte bij Rabobank aan voor een lening, maar dan moest hij wel uitbreiden naar 100 koeien, terwijl ze dus bezig waren met reduceren. Dat zijn de lessen die we hebben geleerd daar. Boeren zijn gebaat bij samenwerking, maar Rabobank is dat niet gewend. We hadden best wel moeite om ons project ook binnen het financiële systeem te krijgen omdat het niet om individuele ondernemers ging.”

U bent voorstander van een gebiedsgerichte aanpak. Schiermonnikoog is een voorbeeld. Maar hoe werkt het op de vaste wal?

“Op de vaste wal is het niet alleen de landbouw, maar zijn er ook fossiele bronnen. Ik zeg altijd iedereen 50% reductie. Waar kan je nu het beste je emissies reduceren om een zo hoog mogelijke bijdrage aan reductie op die natuurgebieden te hebben. Daar zit een combinatie in van lokaal en grootschalig. Zo heeft de Gelderse Vallei lokaal een grote bijdrage op de Veluwe, maar eigenlijk heeft de emissie daar invloed op heel veel natuurgebieden in Nederland omdat het een dichtbevolkt intensief landbouwgebied is met een hoge emissie en midden in het land ligt. De minister heeft nu een erg gedetailleerde kaart gepubliceerd waar bepaalde keuzen achter zitten die je met de sector moet maken. Ik had gebiedsgemiddelden gepresenteerd zodat je à la Schiermonnikoog gezamenlijk binnen een gebied aan de slag gaat.”

Het is eigenlijk een klein Schiermonnikoog?

“Ja eigenlijk wel. En selecteer die gebieden zodanig dat je een gemeenschappelijk vergelijkbare opgave hebt. Dus ga niet boeren mixen omdat het toevallig binnen een gemeente past, maar zorg voor een vergelijkbare opgave, waarin boeren de vrijheid hebben om hun eigen methoden te kiezen.”

Maar wel met een tijdpad en een stok achter de deur?

“Jazeker. Geef de boeren de ruimte om zelf met een plan te komen. Als dat niet leidt tot het resultaat dan moet je als Rijk /provincies je verantwoordelijkheid nemen. Dan moet er een plan B zijn. Denk aan uitkoop – dat speelde ook op ‘Schier’ – of desnoods het aanpassen van de vergunning.”

Is het terecht dat het altijd over de Natura 2000-gebieden (162 in Nederland) gaat?

“Het gaat om de Vogel- en Habitatrichtlijn die moet zorgen voor bescherming van soorten en hun leefomgeving in Europa. Hiervoor hebben landen zelf gebieden aangewezen. Over de Waddenzee bestaat geen discussie en over die andere gebieden, daar hebben we een keuze in gemaakt en daarmee is Nederland verplicht om ze te beschermen. Ik vind wel dat we die gebieden nog eens goed tegen het licht moeten houden, moeten heroverwegen of we met die gebieden – het klimaat verandert en we zien allerlei exoten – de biodiversiteit en de natuur echt beschermen.”

Er is denk ik ook meer natuurwinst te halen op het boerenland

“Er is denk ik ook meer natuurwinst te halen op het boerenland. Neem de grutto, die bestaat bij landbouwnatuur, waterkwaliteit, kruidenrijk grasland met extensieve voedselproductie, maar wel met meer natuurwaarden.”

Is het de inspanning waard om dat duinviooltje weer terug te krijgen op het eiland?

“Je moet het niet zo eenzijdig bekijken, op één soort. Bepaalde soorten staan voor de habitatkwaliteit en die moeten we beschermen. Het is waardevol om de biodiversiteit die specifiek is voor de regio op orde te hebben.”

Maken die 200 koeien minder op Schier nu echt het verschil?

“Het fietspad tussen de polder en natuurgebied is nog geen 4 kilometer dus die belasting van de stikstof – met een overheersende en ongunstige windrichting van zuidwest – is groot en de metingen laten ook zien dat de ammoniakconcentratie ver boven de kritische depositiewaarde zit en daar zit een groot aandeel van de boeren in. Zeker.”

Om de transitie op ‘Schier’ mogelijk te maken wilde de provincie die extensivering betalen, maar dat viel onder de staatssteunregeling. Het legde een bom onder de plannen. Is dat probleem nu juridisch getackeld?

“Helaas niet. Je mag een heel bedrijf uitkopen, maar een half bedrijf niet. Dat is inkomenssteun. Het is jammer dat het Schier-project een GLB-pilot is en dat daaruit de gelden komen voor de extensivering. Daarmee is het niet direct kopieerbaar naar andere gebieden. Het staatssteunvraagstuk zou daarom snel opgelost moeten worden.”

Willen boeren die omslag wel maken?

“Tot nu toe begreep ik dat boeren echt wel wilden, maar dat de detailkaart van de minister daar behoorlijk afbreuk aan doet. Geef de juiste en kaders mee en tijd. Dat is ook een les van Schiermonnikoog. Het kost gewoon veel tijd om de klap van de doelen op te kunnen vangen en om te schakelen. Doelen en perspectief gaan hand en hand. Pas dan kun je als ondernemer investeren en plannen gaan maken voor de lange termijn. Het vergt leiderschap van de overheid.”

Wat is uw advies aan boeren?

“Neem het heft in eigen handen, ga op zoek naar je toekomst. Er zijn veel meer mogelijkheden en oplossingen dan je nu kunt voorzien. Dat kan een nichemarkt zijn, of je koopt meer grond, andere rassen, meer samenwerking, er is zoveel mogelijk. Maar je moet wel de stap maken en afstand durven te nemen van wat je altijd al deed. Je moet echt naar andere dingen gaan zoeken. Daarvoor moet je ook de ruimte en perspectief gegund worden.”

Dit klinkt wel erg gemakkelijk, terwijl veel boeren klem zitten als gevolg van het juridische probleem van vergunningverlening etc. Ook is in het beleid van nu nergens ruimte voor honorering van emissievermindering, om maar wat te noemen…

“Terecht punt, boeren kunnen het niet alleen, zeker gezien het feit dat 70% reductie zo zwaar is dat ze weinig keuze hebben. Maar zitten wachten of alleen maar in de weerstand gaan, levert je geen duurzame toekomst als je weet dat er wat moet gaan gebeuren. Dan kun je beter zorgen dat je een goed eigen plan of een gezamenlijk plan hebt. Eén van de boeren op Schiermonnikoog is ook veel te zwaar gefinancierd, maar hij kan wel mee in de oplossing. En misschien moet de overheid samen met de Rabobank iets doen aan die te hoge financieringslasten.‘’

Inmiddels kan in het dorp de ‘echte’ Schiermonnikoogse kaas worden geproefd en gekocht en het Schierkaasje is volgens Erisman nog lekker ook, al komt het nog van de fabriek op de wal.

Hoekstra
Tineke Hoekstra Freelance redacteur


Beheer